KHI MỘT NGƯỜI TU SĨ CẤT LỜI

Nghệ thuật đối thoại từ lòng từ bi, sự chân thật, lợi lạc số đông và tinh thần “khiêm hạ”

Phàm người xuất gia là cất bước đến phương trời cao rộng, tâm hình khác tục, tiếp nối giòng Thánh, nối dòng thiêng liêng, xem mạng mạch của muôn loài như chính thân mạng mình, để dấn thân cứu giúp ba cõi, đền trả bốn ân. Khi một người xuất gia cất lời với đời, đó chưa từng là sự chen chân vào thế sự, mà là một cách gieo gắm Chánh pháp trong tĩnh lặng.

Có những trăn trở, nếu chỉ giữ cho riêng mình thì nhẹ lòng thân chứng, nhưng khi nhìn thấy những nguy cơ lớn lao đối với sinh mệnh của đất trời và nòi giống, nếu im lặng lại hóa thành sự dửng dưng với nỗi đau chung. Thế nhưng, đứng trước những bậc đang gánh vác trọng trách quốc gia – những người mỗi ngày phải đối diện với hàng núi báo cáo và áp lực vĩ mô – việc cất lên một tiếng nói làm sao để vừa tròn trọn vẹn trách nhiệm của lòng từ, lại vừa khiêm hạ để không sa vào sự ngạo mạn của kẻ “biết tuốt” và dạy đời?

Đó là một bài toán khó, đòi hỏi người hành đạo phải đi qua chính tâm thức của mình trước khi đặt bút.

Trước hết, người viết cần rũ bỏ hoàn toàn tâm thế của một “kẻ nắm giữ chân lý đang đi dạy đời”. Giữa cõi đời mênh mông này, điều đầu tiên một người tu nhận ra là sự khiêm nhường của sự “không biết, chưa biết” – không phải là sự vô minh, mà là một sự cởi mở tuyệt đối để lắng nghe chiều kích sâu thẳm của thực tại. Người lãnh đạo có thông tin, có góc nhìn chiến lược và những ràng buộc vĩ mô mà ta không thể thấy hết. Ngược lại, từ góc độ của một người thực hành, của những không gian tĩnh lặng như Rừng Gọi, chúng ta đôi khi lại có cơ hội chạm gần hơn vào những nhịp đập nguyên sơ của đất, rừng, nước và sự sống — những điều không phải lúc nào cũng được thể hiện đầy đủ trong một bản báo cáo.

Câu chuyện về các dự án thủy điện Đồng Nai 6 và 6A từng là một ví dụ điển hình, là một thao thức sâu xa, một ví dụ khiến người viết suy ngẫm rất nhiều. Khi đánh giá một dự án, một  công trình, những con số về kinh tế, năng lượng và lợi ích trước mắt là cần thiết; nhưng bên cạnh đó, cũng cần đặt câu hỏi về những giá trị khó định lượng hơn: một cánh rừng nguyên sinh mất đi thì mất những gì, hệ sinh thái thay đổi ra sao, nguồn nước, đa dạng sinh học, muôn loài sẽ đi về đâu? Nhất là khi cái biết của con người về tự nhiên vốn hữu hạn trước sự vô hạn của đất trời, khi mà ta còn chưa hiểu hết cả thiên nhiên nơi tiểu vũ trụ của chính mình.

Có những giá trị, nếu chỉ nhìn bằng một bảng tính kinh tế, rất dễ trở thành “con số 0”. Nhưng trong thực tại, trong đời sống thật, đó có thể là những báu vật, những thứ một khi mất đi thì rất khó, thậm chí không thể, phục hồi nguyên vẹn đặc biệt như hệ sinh thái rừng nguyên sinh.

Vì vậy, đối thoại giữa người thực hành và người lãnh đạo không nên bắt đầu bằng tâm thế “ai đúng, ai sai”, mà có lẽ nên khởi đi từ một câu hỏi khiêm nhường hơn: Liệu chúng ta đã nhìn thấy đủ toàn bộ bức tranh chưa? Và nếu chưa, chúng ta có đủ bình an để cùng nhau lắng nghe thêm một góc nhìn khác hay không?”

Sự gặp gỡ giữa hai phía chỉ có thể diễn ra khi ta từ bỏ ý định “thuyết phục” hay “thắng thua”. Giống như cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama từng trích dẫn lời Thiền sư Nhất Hạnh trong chuyến thăm Việt Nam: “Trong một cuộc đối thoại đích thực, cả hai bên đều sẵn sàng thay đổi.” (In true dialogue, both sides are willing to change). Đối thoại không phải là áp đặt, mà là không gian để cả người nói và người nghe cùng soi rọi lại chính mình.

Nhìn lại hành trình bảo vệ Vườn quốc gia Cát Tiên và các dự án thủy điện nhiều năm về trước, khi tờ The New York Times viết bài “Crying for the Common Father” (Khóc cho cha chung) vào tháng 9 năm 2013, phóng viên từng hỏi vì sao người Việt và nhân loại cần quan tâm đến Cát Tiên, điều đọng lại không phải là những con số kinh tế thực dụng, mà là lời nhắc nhở về một trách nhiệm tập thể đã bị lãng quên – rằng thiên nhiên và đa dạng sinh học tự nó đã có giá trị tối thượng, là khu sinh quyển, là lá phổi xanh và vì thế nên chúng ta không có quyền tự ý tước đoạt tương lai của muôn loài. Trải nghiệm ấy dạy tôi rằng, khi lên tiếng vì lợi ích chung, cái tâm xuất phát không được vướng bận chút danh lợi cá nhân nào, mà phải thuần túy là tiếng kêu cứu của lòng trắc ẩn và vì thế nên mới có thư ngõ đến Chủ tịch nước hay Kiến nghị đến Chủ tịch Quốc hội v.v. .Những lá thư ngỏ gửi đến Tổng bí thư, Chủ tịch nước hay những bản kiến nghị gửi đến Chủ tịch Quốc hội ra đời như một nhịp cầu tự nhiên của trách nhiệm và tình thương.

Khi cần diễn bày những trăn trở ấy sao cho tròn đạo nghĩa, những lời dạy cổ kim của Đức Phật trong kinh Vācā Sutta (AN 5.198) – còn gọi là Kinh Lời Nói hay Kinh Thiện Thuyết, thuộc Tăng Chi Bộ Kinh (Aṅguttara Nikāya) – bỗng trở thành ngọn đèn soi chiếu tự nhiên. Đức Phật dạy rằng một lời nói được xem là thiện thuyết (lời tốt lành, đúng đắn), không phạm ác thuyết, không có lỗi lầm và không bị người có trí chỉ trích khi hội đủ năm chi phần cốt lõi: [1]

1. Đúng lúc (Kālena) – Lời nói phải hợp thời điểm, không nói lúc bất hợp lý. Sự “đúng lúc” ở đây không phải để tính toán cơ hội, mà là khi nhân duyên hội tụ. Mới đây, vào ngày 3/9/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh việc xem không gian trực tuyến là địa bàn chiến lược của công tác tư tưởng, đồng thời là kênh quan trọng để nắm bắt tâm tư, nguyện vọng và lắng nghe ý kiến của Nhân dân. Ông lưu ý cần “phân định rõ ranh giới thông tin: Cần có sự rạch ròi giữa những băn khoăn chân thành, ý kiến phản biện xây dựng hoặc thông tin chưa đầy đủ” và “tuyệt đối không quy chụp các ý kiến khác biệt”. Sự thấu hiểu thời điểm ấy đã biến những góp ý chân thành thành một thiện ý đúng chỗ, đáp lại mong mỏi lắng nghe sự thật của người lãnh đạo.

2. Chân thật (Saccā) – Không thêm bớt, không bi kịch hóa, chỉ trình bày sự thật trong sáng từ đời sống và thực tiễn thanh lọc, bảo dưỡng thân tâm. Sự chân thật tuyệt đối tự nó mang một uy lực vô hình.

3. Nhu hòa (Saṇhā) – Dẫu nói về những khủng hoảng của môi trường hay sức khỏe cộng đồng, lời văn vẫn đong đầy ái ngữ, dịu dàng, dễ nghe, không oán trách, không kết án. Ai mang gánh nặng non sông cũng đều đáng được thấu cảm và sẻ chia trong sự êm ái đủ sức vô hiệu hóa mọi phòng thủ tâm lý.

4. Có ích (Atthasaṃhitā) – Mang lại lợi ích thiết thực cho số đông, hướng đến an ninh sinh thái, sự trường tồn của nòi giống và tương lai của thế hệ mai sau. Đó là tầm nhìn chung của mọi bậc minh quân.

5. Tâm từ (Mettā) – Xuất phát từ lòng từ bi vô điều kiện, sự thương yêu và thiện ý. Viết không vì mình được gì, mà vì thương xót cho nỗi khổ của muôn loài và sự an lạc của chính người đọc. Khi tâm Mettā chảy tràn trong từng con chữ, năng lượng ấy sẽ tự động tìm đường đến tâm thức người đọc.

Gửi đi một bức tâm thư hay một nhịp cầu đối thoại cũng giống như việc gieo một hạt giống lành (Kusala) xuống đất tâm của cuộc đời. Ta cẩn trọng vun xới bằng sự chân thành, tưới tẩm bằng nước từ bi, rồi hoan hỷ buông xả, đón nhận mọi kết quả với tinh thần xả ly vô ngã.

• Nếu nhận được hồi âm tích cực, ta chắp tay niệm ân phước báu của chúng sinh khi thiện duyên hội tụ, tuyệt đối không tự mãn.

• Nếu đối mặt với sự im lặng hay phản hồi trái chiều, ta mỉm cười xem đó là “điều chưa biết” để tự rèn giũa thêm sự nhẫn nại; bởi có những hạt mầm tỉnh thức cần thời gian dài để âm thầm cắm rễ trong tiềm thức của người đọc.

Nói lên điều cần nói bằng sự chân thật, nhu hòa và từ bi, rồi thản nhiên buông xuống không vướng bận. Đó chính là cách một người xuất gia bước vào dòng chảy của cuộc đời mà chưa từng rời bỏ con đường tỉnh thức của chính mình.

Mỗi người, dù ở cương vị nào, cũng có thể học cách lắng nghe bằng sự khiêm nhường của tinh thần ‘lắng nghe để hiểu sâu hơn, nhìn lại để thương thấu  hơn’, để những trăn trở vì đất nước, vì thiên nhiên được cất lên bằng trọn vẹn sự chân thật, nhu hòa và lòng từ bi.

Từ những trang viết về Cát Tiên ngày trước cho đến nhịp đập của Rừng Gọi hôm nay, mỗi tiếng nói cất lên chỉ mong được như một hạt giống lành gửi vào đời. Mong rằng đại chúng khi đọc qua sẽ cùng sẻ chia một nhịp đập, một góc nhìn bình an để vun bồi cho tương lai xanh tươi của đất trời và nòi giống.

Sư Tuệ Đức – Bhikkhu Paññaguṇa

(Sáng lập Nhóm Yêu quý Bảo vệ Cát Tiên và Rừng Gọi, sáng lập liệu pháp 7T)