HƠN MỘT THẬP KỶ TRƯỚC, BỨC ẢNH “SCREAM” VÀ QUYỀN SỐNG CHO NHỮNG DÒNG SÔNG

Tác giả: Tuệ Đức (Sư Rừng Gọi)

LỜI DẪN: “SÔNG” VÀ “SỐNG” — KHI DÒNG CHẢY HÓA THÀNH NIỀM ĐAU

Trong tiếng Việt, chữ “sông” và chữ “sống” kỳ diệu thay lại giống nhau tới 99,99%. Mất đi dòng sông, ấy là lúc tước đoạt đi quyền được sống của muôn loài và chính nhân loại.

Những thảm họa thiên tai dồn dập tại Nepal và khu vực những ngày qua không phải là ngẫu nhiên, mà là hệ quả nhãn tiền đã được báo trước từ nhiều năm. Nhìn dòng nước cuồn cuộn cuốn phăng tất cả, ký ức trong tôi lại ngược dòng về một nhân duyên sâu sắc từ hơn một thập kỷ trước — một câu chuyện cũ nay xin kể lại để thấy rằng, tiếng kêu cứu của Đất Mẹ vẫn luôn ở đó, đợi chờ những tâm thức tỉnh thức lắng nghe.

MỘT THẬP KỶ TRƯỚC VÀ BỨC ẢNH “SCREAM” TỪ NHÀ BÁO MICHAEL BUCKLEY

Đầu tháng 6 năm 2016, Rừng Gọi 1 tại Vườn Quốc gia Cát Tiên từng vinh dự đón tiếp một vị khách đặc biệt: nhà báo, nhà văn, nhà thám hiểm nổi tiếng người Canada — Michael Buckley.

Vào thời điểm đó, tôi chưa xuất gia, đang công tác với tư cách là chuyên gia lâm nghiệp của UNESCO, tư vấn viên cho CIFOR (Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Quốc tế). Cơ duyên đưa Michael Buckley tìm về Cát Tiên chính là nhờ những thông tin về phong trào bảo vệ môi trường, kiên quyết lên tiếng dừng hai dự án thủy điện Đồng Nai 6 và 6A từng gây tiếng vang lớn, được đăng tải trên tờ New York Times, cũng như từ các báo cáo và sách nghiên cứu mà tôi là đồng tác giả, như:

• Losing less and winning more: Building capacity to go beyond the trade-offs between conservation and development in the Lower Mekong (2009)

• Evidence-based conservation: lessons from the lower Mekong

Trong những ngày tháng hàn huyên dưới mái tranh rừng già, chúng tôi đã chia sẻ với nhau rất nhiều trăn trở về số phận của các dòng nguyên hà và các dòng sông lớn đang bị bức tử. Đến ngày 22/6/2016, Michael Buckley đã gửi qua email cho tôi một bức ảnh mang tựa đề đầy ám ảnh: “Scream” (Tiếng thét).

Đó là tiếng khóc oán than, là lời kêu cứu thảm thiết của tự nhiên trước bàn tay tàn phá ngạo mạn của con người. Trong email ấy, ông nghẹn ngào thốt lên: “Có ai nghe, trời xanh có thấu?” — tiếng kêu ấy cũng đồng điệu với tiếng lòng khắc khoải của tôi từng được lưu chiếu trong các thước phim về rừng gọi trên VTV1 và VTV2 v.v.

Thời gian trôi qua, những lời cảnh báo tưởng chừng xa vời ấy nay đã hiển hiện bằng xương bằng thịt. Sau đó, Michael Buckley tiếp tục gửi thông tin về Damming Tibet, các bản cập nhật mới nhất về thảm họa băng tan (Meltdown in Tibet) và những tác động tàn phá tại Tây Tạng, mong muốn có bản dịch tiếng Việt để lan tỏa. Lúc bấy giờ, vì còn nhiều việc phải làm và chưa cảm nhận hết tính cấp bách, tôi đã lỡ hẹn. Để rồi sau này, tôi vô cùng hoan hỷ khi biết có một người thương tâm huyết đã đứng ra thực hiện trọn vẹn công trình ấy — đó là nhóm dịch giả dưới sự dẫn dắt của người thương Phi Tuyết (trang phituyet.com) cùng lời đề từ sâu sắc của TS. Lê Anh Tuấn cho cuốn sách Tây Tạng Tan Vỡ của ông (Michael Buckley).

BỨC TRANH U ÁM: TỘI ÁC CỦA NHỮNG CON ĐẬP VÀ SỰ BỨC TỬ DÒNG SÔNG

Tây Tạng từ lâu được xem là ngân hàng nước ngọt của Châu Á với khoảng 37 ngàn sông băng cấp nước hài hòa cho hạ nguồn. Nhưng dưới bàn tay con người, mọi thứ đang đổ vỡ. Trong các công trình chấn động như Meltdown in Tibet (Sông băng ở Tây Tạng) và sách Tibet, Disrupted (bản dịch Việt: Tây Tạng Tan Vỡ), thực trạng nhức nhối đã được phơi bày:

• Sự tan chảy của “Cực thứ ba”: Muội than từ công nghiệp và đun nấu đã phủ đen các dòng sông băng Himalaya, khiến chúng hấp thụ nhiệt nhanh và tan chảy tốc độ chóng mặt.

• Hệ thống siêu đập thượng nguồn: Hàng loạt con đập mọc lên không chỉ để phát điện mà còn phục vụ các mỏ khai khoáng khổng lồ (như mỏ đồng Yulong) và hệ thống đường dây truyền tải điện siêu cao áp (UHV).

• Huyền thoại “đập xanh” giả tạo: Các hồ chứa nước tù đọng không chỉ chặn phù sa mà còn phân hủy thảm thực vật chìm ngập, giải phóng lượng lớn khí methane mạnh gấp nhiều lần CO2

• Cái chết của phù sa và nông nghiệp: Phù sa tự nhiên là “ly cocktail” dinh dưỡng nuôi cây và nuôi cá. Các con đập chặn tới 90% phù sa, buộc nông dân phải lạm dụng phân bón hóa học (tạo ra khí nitrous oxide mạnh gấp 300 lần CO2), làm chết dần lớp đất mặt. Trong khi đó, 40% các loài cá đã biến mất chỉ sau vài năm xây đập.

• Hạ nguồn oằn mình: Tại Việt Nam, Đồng bằng sông Cửu Long đang chìm dần, đối mặt với hạn mặn, thiếu trầm tích và khai thác cát quá mức. Biển Hồ Tonle Sap ở Campuchia cũng chung số phận ngấp nghé bên bờ vực sụp đổ.

ĐẬP NƯỚC: “QUẢ BOM NƯỚC” VÀ VŨ KHÍ THẾ HỆ MỚI

Trung Quốc đang kiểm soát thượng nguồn các dòng sông lớn (như sông Mekong) giống như một cái vòi nước riêng của họ, nắm trong tay sinh mệnh an ninh nguồn nước và lương thực của Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam.

Họ có thể “bật” hoặc “tắt” dòng chảy theo ý muốn. Việc xả lũ đột ngột từ các hồ chứa thượng nguồn (như trận xả lũ sau động đất Tứ Xuyên 2008 không báo trước khiến hạ lưu điêu đứng) chẳng khác nào những “quả bom nước” — một dạng vũ khí sinh thái thế hệ mới đầy nguy hiểm tạo nên đại hoạ không thể nào lường trước.

BẢO VỆ QUYỀN SỐNG CỦA NHỮNG DÒNG SÔNG VÀ SỰ THỨC TỈNH THÂN TÂM

Đọc lại những tư liệu ấy, nhìn lại những biến đổi khốc liệt của hành tinh, những người thực tập theo nếp sống của Rừng Gọi càng thêm thấm thía: Trái Đất không cần con người cứu rỗi bằng lòng tham và sợ hãi, mà cần sự quay về của tâm thức tỉnh thức.

• Trả lại quyền tự do cho dòng sông: Nhiều quốc gia đã bắt đầu xem dòng sông là những thực thể sống có quyền được tự do chảy, quyền không bị ô nhiễm và có hành lang pháp lý để bảo vệ (như ở New Zealand hay Canada). Người Tây Tạng từ xưa xem đất mẹ và sông núi là những nữ thần sống, thở và ban tặng sự sống.

• Hân hoan đón nhận và hành động: Hân hoan lên, yêu những dòng chảy, làm mọi thứ có thể trong khả năng của mình! Nói về nó, viết về nó, vẽ về nó, dạy cho con cái, đưa vào trong từng câu chuyện hằng ngày.

• Chuyển hóa từ lối sống cá nhân:

  • Sống tối giản: Mang theo hành trang gọn nhẹ trong một chiếc ba lô nhỏ, bước đi thênh thang giữa đời như mây bay gió thoảng.

  • Thanh lọc thân tâm qua bữa ăn thuần chay lành sạch: Thọ nhận duy nhất một bữa ăn mỗi ngày trong sự tri ân, để mỗi lựa chọn tiêu thụ là một lời nguyện bảo vệ rừng và nguồn nước.

  • Thực tập “Thiền Chết”: Buông bỏ hơn thua, sân hận để thương nhau khi còn có thể và sống trọn vẹn trong từng sát na hiện tại.

Thay vì làm mầm bệnh tàn phá hệ sinh thái, nguyện mỗi người trong chúng ta hãy chọn làm những “vi khuẩn thân hữu” — những tế bào lành sạch góp phần chữa lành cho Đất Mẹ – hành tinh xanh yêu dấu.

Hiểu để không sợ và bớt tham.

Thương để không vô cảm.

Và tỉnh thức để sống trọn vẹn hôm nay. 🙏

Tuệ Đức – Rừng Gọi

Ngày 29/08/2026