Gần đây, trong những câu chuyện sẻ chia cùng đạo hữu, Sư nhận được rất nhiều trăn trở từ các Phật tử — đơn cử như câu chuyện của người thương Phật tử VT. Có những người từng ấp ủ ước nguyện bước chân vào chốn thiền môn xuất gia, nhưng rồi vướng lại bởi những nhân duyên đời thường: có người thấy giới luật nghiêm ngặt, có người tiếc nuối tiếng hát, niềm yêu âm nhạc, hoặc vướng bận trách nhiệm gia đình… Thế là, họ chọn ở lại đời thường, tu tập giữa bộn bề phố thị.
Câu hỏi đặt ra muôn thuở: Nên xuất gia hay tại gia? Đâu là con đường trọn vẹn nhất?
1. Bản chất của nếp sống Tại Gia và Xuất Gia
Trong kinh điển (điển hình như Kinh Úc Già Trưởng Giả trong Kinh Duy Ma Cật), Đức Phật từng phơi bày rất chân xác về bản chất của hai nếp sống:
Nếp sống tại gia: Giống như một đám lửa cháy với gió thổi không ngừng, như giọt mật ngọt trong chốc lát rồi đắng cay, hay như chiếc lưới đầy gai nhọn của sắc, thanh, hương, vị, xúc. Gia đình và đời sống thế tục đòi hỏi không cùng — từ danh, lợi, tài, sắc — dễ làm cho các căn lành bị bào mòn, tâm thức bị trói buộc trong lo lắng, sợ hãi và tham ái.
Nếp sống xuất gia: Được ví như việc đã sang đến “bờ bên kia” — nơi có nhiều tự do, thảnh thơi, ít bận rộn trần thế, là điều kiện lý tưởng để hành giả trọn vẹn thực hành giới, định, tuệ và nuôi dưỡng Bồ đề tâm.
Dĩ nhiên, không phải người xuất gia nào cũng tự động vượt hơn người tại gia nếu sự xuất gia ấy chỉ dừng lại ở hình thức bề ngoài, mang tâm lý trốn đời, trốn nợ hay trốn tránh trách nhiệm. Điều Sư muốn nói đến chính là con đường xuất gia chân chánh — nơi hành giả thực tâm tìm cầu giải thoát, trực nhận và trải nghiệm Niết-bàn, Tịnh độ, thiên đàng ngay trong đời sống hiện tiền. Dù vậy, không phải ai cũng đủ duyên xuất gia, và không phải cứ tại gia là đánh mất cơ hội giác ngộ.
2. Khi âm nhạc và Thiền ca trở thành nhịp cầu tỉnh thức
Nhiều người e ngại rằng người tu thì phải trầm mặc, tịch lặng hoàn toàn, từ bỏ mọi sở thích cá nhân như ca hát. Nhưng thực tế, âm nhạc chưa bao giờ là điều sai trái nếu ta biết cách chuyển hóa nó.
Thay vì những bản nhạc vàng bi lụy, say đắm trói buộc tâm thức vào ảo ảnh thế gian, ta hoàn toàn có thể thưởng thức và thực hành thiền ca. Những lời ca mang năng lượng tỉnh thức, lời kinh được hóa thân thành giai điệu, sẽ dễ dàng đi vào nguồn tâm của mọi người hơn cả ngàn bài thuyết giảng khô khan. Như trong dòng chảy tu tập của Làng Mai, âm nhạc, tiếng đàn, tiếng hát của tăng thân chính là pháp môn đưa con người về lại với giây phút hiện tại, tưới tẩm hạt giống từ bi và hiểu biết.
Hơn thế nữa, người sống đời tu tập hoặc có không gian tĩnh lặng sẽ có nhiều thời gian trọn vẹn nhất để thưởng thức sự sống nhiệm màu nơi thân tâm mình. Ta có mặt cho những “người tình thủy chung” bên trong (hơi thở, nhịp đập, thân tứ đại) và thiên nhiên màu nhiệm xung quanh. Ta có thời gian lắng nghe bản tình ca giao hưởng của đất trời, kết nối tương lai và quá khứ trong từng giai điệu thần tiên thăng hoa của hiện tại. Hãy múa hát cùng thiên nhiên, hòa điệu cùng thiên nhiên — bởi thiên nhiên bên trong và bên ngoài vốn dĩ chỉ là một!
Người tại gia hay xuất gia đều có thể ôm ấp niềm yêu âm nhạc và sự kết nối ấy để làm đẹp cho đời, miễn là giữ được tâm chánh niệm, không để âm thanh hay ngoại cảnh kéo mình chìm đắm vào tham-sân-si.
3. Thực tập tinh tế giữa đời thường
Khi sống giữa gia đình — nơi bộn bề loan quanh giữa cơm áo gạo tiền, vợ con, chồng chất trách nhiệm — người Phật tử tại gia càng cần phải bản lĩnh hơn. Đức Phật đã chỉ dạy rất rõ cho các vị Bồ tát tại gia:
Biết thực hành bố thí tài vật và pháp thí, buông bớt tâm tham lam, ích kỷ.
Biết thực tập Bát quan trai giới, gìn giữ ngày chánh niệm cho chính mình và gia đình.
Biết thân cận các bậc Tăng Ni đức hạnh, kính ngưỡng Tam Bảo, dùng lòng từ bi để nâng đỡ thay vì phán xét.
Dù ở nhà hay ở chùa, điều cốt lõi nhất không nằm ở chiếc áo ta mặc, mà nằm ở tâm thức bên trong.
4. Hướng về Chân lý tối thượng
Nhìn vào bức minh họa đầy suy ngẫm: Một bên là thế giới tại gia hiện đại với công nghệ, mạng xã hội, tiền tài, sự tiện nghi nhưng cũng đầy dẫy những ảo ảnh; một bên là con đường mòn nhỏ lặng lẽ của vị tu sĩ bước vào chốn rừng thiêng núi thẳm.
Dù bạn chọn bước đi trên con đường nào — khoác chiến y của người xuất gia hay mặc thường phục của người cư sĩ tại gia — thì đích đến cuối cùng vẫn là sự chuyển hóa tự thân:
Tâm bớt tham, sân, si.
Sống tiết độ, biết đủ, yêu thiên nhiên.
Quay về làm bạn với hơi thở và nuôi dưỡng lòng từ bi.
Đừng câu nệ hình thức, cũng đừng phán xét lựa chọn của nhau. Miễn là ta sống tỉnh thức, làm lợi lạc cho chính mình và cho cuộc đời, thì nơi nào cũng là đạo tràng, bước chân nào cũng đang hướng về bờ giác ngộ.
Sādhu! Sādhu! Sādhu! 
— Tuệ Đức (Rừng Gọi)
